- LÝ LUẬN-PHÊ BÌNH

VAI TRÒ CỦA BA LÊ NGA ĐỐI VỚI NGHỆ THUẬT MÚA CHUYÊN NGHIỆP VIỆT NAM

VAI TRÒ CỦA BA LÊ NGA

ĐỐI VỚI NGHỆ THUẬT MÚA CHUYÊN NGHIỆP  VIỆT NAM

NSND Ứng Duy Thịnh

          Không quá khi nói “Nghệ thuật múa Nga có vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng và phát triển nghệ thuật múa Việt Nam”. Nói đến nghệ múa Nga và múa Việt Nam là nói đến mối quan hệ đặc biệt của nền nghệ thuật múa chuyên nghiệp. Mới đây năm 2015, Hội Nghệ sỹ Múa Việt Nam tổ chức một số hoạt động chuyên môn trong đó có sự kiện hội thảo khoa học với chủ đề “ 70 năm nghệ thuật múa Việt Nam – Hành trình và phát triển”. Trong hội thảo có một số tham luận nói đến vai trò của múa Nga, Ba lê Nga đối với nghệ thuật múa Việt Nam. Vai trò đó đã góp phần tạo nên nền tảng trong việc hình thành một nền nghệ thuật múa chuyên nghiệp Việt Nam. Sự khởi đầu rõ nhất và ảnh hưởng rõ nhất vào những năm 60 của thế kỷ trước. Dấu ấn đặc biệt đó luôn gắn liền trong quá trình xây dựng, phát triển nghệ thuật múa Việt Nam đối với các lĩnh vực: Sáng tác, lý luận, biểu diễn và đào tạo.
Trong bài viết này chúng tôi muốn nói đến vai trò của nghệ thuật múa Nga đã tác động tới sự phát triển của nghệ thuật múa Việt Nam về con người và tri thức múa. Đương nhiên đó là nghệ thuật múa chuyên nghiệp. Hình ảnh, nội hàm của múa chuyên nghiệp được nhìn nhận vào kết quả các lĩnh vực: Sáng tác, biểu diễn và đào tạo. Cả ba lĩnh vực vừa nêu được minh chứng bằng kết quả cụ thể thông qua đội ngũ nghệ sĩ đã được đào tạo ở Nga, trực tiếp hoặc gián tiếp cùng những sản phẩm sáng tạo. Đây là một bức tranh mang ý nghĩa lịch sử của quá trình tiếp nhận múa Nga rộng, lớn về không gian, thời gian và chiều sâu văn hóa múa. Tôi muốn nói đến sự ảnh hưởng tích cực của nghệ thuật múa Nga với ý nghĩa toàn diện.
Cám ơn Cách mạng Tháng 10, thành quả của cuộc cách mạng vĩ đại đã đưa nghệ thuật Múa Việt Nam đến đến với Ba lê Xô Viết và ngược lại từ nước Nga Xô Viết những nghệ sĩ Việt Nam đã trở về với sự vận dụng sáng tạo của những con người đã may mắn được đào tạo tại một cường quốc có nền nghệ thuật múa, nền văn hóa lớn.
Cụm từ “Ba lê” với ý nghĩa được Việt hóa (cách gọi theo thói quen cũ). Tiếng Nga được phiên âm là Bale; tiếng Pháp Ballet; tiếng Ý là Balletto. Pháp, Ý và Nga là ba cường quốc lớn nhất thế giới về nghệ thuật múa ba lê. Xuất hiện sau Ý và Pháp nhưng có thể nói Ba lê Nga phát triển mạnh nhất, rực rỡ nhất trong thế kỷ XX. Đây cũng là một lý do  tạo sức hút của nghệ thuật múa Viết Nam đến với nghệ thuật múa Nga nói chung và Ba lê Nga nói riêng. Thời gian đầu “Múa Ba lê”được gọi bao hàm với nhiều ý nghĩa khác nhau, trong đó có bộ môn múa cơ bản. Sau này với một cách gọi mang ý nghĩa lịch sử đó là “Múa Cổ Châu Âu”. Hệ thống ngôn ngữ múa này cùng với tính ưu việt của nó đã trở thành nghệ thuật múa của nhân loại. Thực tế cho thấy, bất cứ quốc gia nào trên hành tinh này cũng đều mong muốn có một nền ba lê cho riêng mình, trong đó có Việt Nam. Nhìn từ góc độ đào tạo, bộ môn múa Cổ điển Châu Âu (mang đặc điểm, ý nghĩa và tinh thần Nga) đã nhanh chóng có mặt tại các trường đào tạo nghệ thuật múa chuyên nghiệp trong cả nước và đã có một vị trí chủ chốt, vững vàng trong công tác đào tạo diễn viên biểu diễn múa chuyên nghiệp.
Hệ thống múa Cổ điển Châu Âu  còn là yêu cầu đối với việc rèn luyện, nâng cao chất lượng diễn viên trong các đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp.  Các đơn vị nghệ thuật ca múa nhạc coi đó là nội dung cơ bản trong việc duy trì, tiếp tục rèn luyện. Tôi nhớ, ngay cả những năm chiến tranh ác liệt, những đội văn công xung kích ra chiến trường phục vụ bộ đội, gian khổ, khó khăn, nhưng họ vẫn duy trì những bài tập cơ bản của múa Cô điển Châu Âu để rèn tập hàng ngày. Nói thế để thấy rằng tinh thần Nga, văn hóa múa Nga đã thấm sâu và đồng hành với nghệ thuật múa chuyên nghiệp Việt Nam.
Mặc dù khởi nguồn không phải từ nước Nga, nhưng các nghệ sĩ Việt Nam đã được tiếp nhận, trao truyền một cách bài bản từ các trường nghệ thuật quốc gia nổi tiếng của hai trung tâm đó là Matxcova và Lêningrat. Đây cũng là cơ sở để Việt Nam ngay từ năm 1959 khi thành lập Trường Múa Việt Nam đã nhanh chóng đưa bộ môn múa cổ điển Châu Âu vào chương trình đào tạo diễn viên biểu diễn nghệ thuật múa chuyên nghiệp. Và từ đó đến nay bộ môn múa cổ điển Châu Âu là bộ môn chính thức trong chương trình thi quốc gia của nhà trường đối với các hệ đào tạo: 7 năm, 6 năm, 4 năm… Kĩ thuật múa cổ điển Châu Âu thông qua sự truyền dạy của các thầy, cô giáo Nga đã giúp cho Việt Nam có một hệ thống đào tạo bài bản, khoa học, hiệu quả.
Múa cổ điển Châu Âu đến Việt Nam bằng hai con đường đó là con đường lưu học sinh đi du học tại nước Nga từ những năm 50, 60 của thế kỷ trước và những năm chiến tranh. Con đường thứ hai đó là các chuyên gia đến Việt Nam trực tiếp giảng dạy. Tôi có nhớ trong những năm chiến tranh ác liệt nhà nước ta đã có chiến lược đào tạo nghệ sĩ về bộ môn này. Và thực tế cho thấy, đội ngũ được đào tạo chính quy, bài bản đã phát huy rất hiệu quả trong công tác đào tạo diễn viên biểu diễn múa chuyên nghiệp sau khi về nước. Tiêu biểu trong số đó là Nhà giáo Nhân dân:Thanh Thủy, Quốc Cường, Kim Dung, Vũ Dương Dũng và các Nhà giáo Ưu tú: Trương Lê Giáp, Nguyễn Bá Thái, Trịnh Út Nghiêm, Tạ Duy Hiện, Trịnh Quốc Minh v.v…Có thể nói những quy chuẩn trong hệ thống chương trình đào tạo mang lại hiệu quả rất cao. Nghệ thuật múa chuyên nghiệp Việt Nam đã có những diễn viên tài năng. Đó là kết quả của một quá trình đào tạo bài bản, khoa học và có tính chuyên nghiệp cao của bộ môn múa Cổ điển Châu Âu cùng độ ngũ giảng viên được đào tạo tại nước Nga Xô Viết.
Chúng ta biết các NSND, những gương mặt nổi trội trong lĩnh vực biểu diễn đó là:Trần Kim Quy, Hà Thế Dũng, Kiều Ngân, Đặng Hùng, Vương Linh và thế hệ sau này đó là các NSƯT Cao Chí Thành, Thái Đạt Minh, Tố Như, Thảo Dung, Dương Thảo … Họ là các thế hệ nghệ sĩ biểu diễn tài năng của nghệ thuật múa Việt Nam đã làm chủ được kĩ thuật và có sức biểu cảm cao. Không những họ luôn tạo nên những cảm xúc và ấn tượng, hình ảnh đẹp đẽ qua sự phô diễn các kĩ thuật, kĩ xảo với độ chính xác cao. Tài năng của đội ngũ nghệ sĩ biểu diễn được đào tạo tại Nga đã hòa nhập với thế giới xét về mọi góc độ. Chúng ta đã từng tự hào có những nghệ sĩ đã đạt giải thi biểu diễn múa Quốc tế và đạt giải cao như NSND Kiều Ngân, NSƯT Cao Chí Thành…Những nghệ sĩ mà chúng tôi vừa nêu đều tiếp nhận và chịu ảnh hưởng rất lớn nền nghệ thuật múa Nga Xô Viết. Điều mà chúng tôi muốn nhấn mạnh đó là quá trình đào tạo đến biểu diễn nghệ thuật múa chuyên nghiệp Việt Nam từ khởi điểm cho đến hôm nay vẫn mang đậm “dấu vết”, những ảnh hưởng lớn từ những giá trị của nghệ thuật múa Nga.
Trong lĩnh vực nghiên cứu lý luận, nước Nga Xô Viết cũng đã đào tạo những cán bộ tài danh cho Việt Nam. Mặc dù đội ngũ những người làm công tác nghiên cứu, lý luận phê bình không đông, nhưng họ đã có những đóng góp tích cực, hiệu quả cho công tác này. Đây là lĩnh vực khó khăn, phức tạp trong quá trình xây dựng và phát triển nghệ thuật múa chuyên nghiệp. Tiêu biểu trong số đó là các nhà lý luận: Bùi Đình Phiên, Phạm Hùng Thoan… cùng các học trò của họ đã liên tục đồng hành với thực tiễn: Đánh giá, tổng kết và góp phần định hướng cho hành trình nghệ thuật múa chuyên nghiệp Việt Nam. Bên cạnh còn phải kể đến một số không ít các tác giả biên đạo múa, nghệ sĩ biểu diễn, các giảng viên đào tạo huấn luyện đã từng du học tại nước Nga với những kinh nghiệm được đúc kết trên nền tảng tri thức nghệ thuật múa Nga Xô viết đã đóng góp rất lớn trong quá trình phát triển nghệ thuật múa chuyên nghiệp Việt Nam nhìn từ góc độ nghiên cứu lý luận, phê bình.
Hơn nửa thế kỷ qua, nghệ thuật múa Nga đã đồng hành với nghệ thuật múa chuyên nghiệp Việt Nam trong việc xây dựng các hình tượng nghệ thuật về đất nước, con người, luôn tạo nên những giá trị mới, tiến bộ, mang đậm tính nhân văn sâu sắc. Nói như thế có nghĩa là nghệ thuật múa Việt Nam đã tiếp nhận, vận dụng một cách sáng tạo những thành quả của nghệ thuật múa Nga, kĩ thuật tiên tiến của múa Nga vào Việt Nam. Sự vận dụng đó được nhận biết rất rõ trong lĩnh vực sáng tác. Hiện thực Việt Nam, hành trình đầy cam go của một đất nước trong cuộc chiến tranh giải phóng đã được đội ngũ biên đạo múa phản ánh một cách sinh động, sáng tạo và mang tính chuyên nghiệp cao. Rất nhiều tác phẩm múa có giá trị ở mọi thời kỳ về nội dung tư tưởng, giá trị nghệ thuật cùng những sáng tạo nghệ thuật không ngừng của các thế hệ biên đạo. Về điều này có thể nói rằng, các tác giả biên đạo múa của chúng ta được đào tạo tại nước Nga Xô Viết đã phát huy rất tốt những kiến thức được học và vận dụng vào thực tiễn Việt Nam, văn hóa múa Việt Nam. Trong những năm 1961 đến 1985 các thế hệ nghệ sĩ biên đạo múa Việt Nam được đào tạo tại Liên bang Xô Viết như các nghệ sĩ nhân dân: Trịnh Xuân Định, Đỗ Minh Tiến, Đoàn Long, Nguyễn Thị Hiển, Tô Nguyệt Nga, Vũ Việt Cường, Ứng Duy Thịnh, Ngô Đặng Cường, Phạm Anh Phương, Đặng Hùng, Vương Linh… và các nghệ sĩ ưu tú như: Lê Kim Tiến, Lò Minh Khùm, Nguyễn Bá Thái,Trần Đình Quỳ, Trần phú, Nguyễn Như Bình, Nguyễn Văn Thịnh…Đặc biệt một số biên đạo có những tác phẩm xuất sắc còn được nhận Giải thưởng Nhà nước như Các nghệ sĩ: Đoàn Long, Lê Kim Tiến, Trịnh Xuân Định, Đỗ Minh Tiến, Bùi Đình Phiên, Ứng Duy Thịnh, Nguyễn Thị Hiển, Nguyễn Công Nhạc, Phạm Anh Phương, Tô Nguyệt Nga, Nguyễn Bá Thái, Ngô Đặng Cường… Những danh hiệu và giải thưởng cao quý đó được nhà nước Việt Nam trao tặng cho các nghệ sĩ đã có những năm tháng học tại Liên bang Xô Viết. Những người đã được tiếp nhận và truyền dạy, hay ảnh hưởng lớn từ nghệ thuật múa Nga, Ba lê Xô Viết trong lĩnh vực sáng tác múa. Và nhiều người trong số họ đã trở thành những nhà giáo giỏi trong  việc đào tạo các thế hệ biên đạo múa tại Việt Nam.
Nhà giáo ưu tú Nguyễn Bá Thái trong bài “Nghệ thuật Múa Cách mạng Việt Nam với những biên đạo múa từ Liên bang Xô Viết trở về” (tuyển tập “Những bài viết về Nghệ thuật Múa Việt Nam, NXB Mỹ thuật 2017, tr. 285) có đoạn viết “…Danh hiệu dù cao hay thấp nhưng đó chính là những bó hoa tươi nhiều màu sắc và ngát hương thơm mà những người cựu lưu học sinh, nghiên cứu sinh ngành biên đạo múa Việt Nam kính gửi tới các thày cô giáo của các Học viện, các trường Đại học Nghệ thuật của đất nước Xô Viết mà họ đã từng theo học trong những năm của thời trai trẻ. Bởi vì nếu không có cơ may được học tập dưới mái trường Đại học Nghệ thuật Matxcơva hay Leningrat thì làm sao họ có thể nên người như ngày hôm nay. Người Việt Nam chúng ta có câu tục ngữ “Không thầy đố mày làm nên”.
Chúng tôi, những người được đào tại Liên bang Xô Viết rất tâm đắc với ý kiến của NGƯT Nguyễn Bá Thái. Thực sự Nghệ thuật múa Nga, Bale Nga, từ lâu đã thẩm thấu và đồng hành với nghệ thuật múa chuyên nghiệp Việt Nam. Tri thức nghệ thuật múa Nga, cùng những kinh nghiệm được các thày giáo, cô giáo Nga trao truyền đã trở thành bài học quý báu, được các thế hệ lưu học sinh Việt Nam phát huy tốt trong đời sống sân khấu múa Việt Nam. Có thể nói với con số 100% những nghệ sĩ được đào tạo tại nước Nga Xô Viết đều trở thành những chuyên gia giỏi của nền nghệ thuật múa Việt Nam.
Với tinh thần “Ăn quả nhớ người trồng cây”, Nghệ thuật múa chuyên nghiệp Việt Nam vô cùng biết ơn nước Nga Xô Viết, nghệ thuât múa Nga cùng thầy, cô giáo Nga đã đào tạo nhiều thế hệ nghệ sĩ múa Việt Nam. Công lao, ân tình đó là biểu hiện sự đóng góp to lớn, quan trọng đới với nghệ thuật múa chuyên nghiệp Việt Nam trong hành trình và phát triển ./.

         

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *