- LÝ LUẬN-PHÊ BÌNH

MÚA PHẢN ÁNH LAO ĐỘNG CỦA TỘC NGƯỜI XTIÊNG

MÚA PHẢN ÁNH LAO ĐỘNG CỦA TỘC NGƯỜI XTIÊNG

GS.TS.NSND Lê Ngọc Canh

Lao động là bản năng tồn tại vốn có của con người, con người sinh ra và trưởng thành đều phải lao động để tồn tại và phát triển. Lao động và phát triển là quy luật vận độngc ủa con người, chỉ có lao động mới tồn tại, mới phát triển trí tuệ, tài năng, sáng tạo. Lao động thực tiễn là quá trình sinh tồn, là quá trình cải tạo con người để phát triển toàn diện. Từ thực tiễn đó, con người phát triển tư uy thẩm mỹ, cảm hứng sáng tạo văn hóa nghệ thuật, đồng thời quá trình lao động của con người đòi hỏi phải có vui chơi, giải trí nhằm thỏa mãn nhu cầu thiết yếu của con người để cân bằng sinh thái, để lao động tốt hơn.

Từ hoạt động sản xuất người X tiêng đã sáng tạo ra những động tác múa, những điệu múa phản ánh về lao động. Từ những thao tác lao động, kỹ năng lao động phát triển, con người đã biến hóa, cách điệu thành những động tác múa có tính nghệ thuật, có tính thaarm mỹ. Những động tác múa, những điệu múa ấy gắn bó với đời sống lao động của con người, gắn bó với môi trường lao động, phương thức lao động và công cụ lao động.

  • Múa chọc lỗ tra hạt (Th tuuel, đinh túts)

Quá trình thực hiện những động tác lao động chọc lỗ tra hạt, một số tộc người đã sáng tạo ra những tổ hợp múa có tính nghệ thuật hoặc có yếu tố nghệ thuật. Với môi trường lao động, phương thức và công cụ lao động cùng với quan niệm, tu duy thẩm mỹ nghệ thuật, người X tieng đã sáng tạo múa chọc lỗ tra hạt, phát triển từ những thao tác lao động.

Đạo cụ múa chọc lỗ là loại cây có độ cứng như loại tre đặc, hoặc cây gỗ, cành gỗ nhỏ, thẳng dài trên dưới 3 mét, một đầu vót nhọn. Đạo cụ này để cho nam múa chọc lỗ. Đạo cụ múa tra hạt là một khúc lồ ô, khúc nứa nhỏ, dài trên dưới 1 mét gọi là ống đựng hạt thóc, đậu, ngô, vừng… ống đựng đó một đầu đạo cụ này để nữ múa. Môi trường nảy sinh múa chọc lỗ tra hạt là thích nghi với lao động vùng nương rẫy, triền đồi.

Động tác múa chủ đạo

Nam: Hai tay cầm hai đạo cụ chọc lỗ, giơ lên, hạ xuống chọc lỗ và lắc cây gỗ, đồng thời người ngả theo hướng phải trái, người và tay chuyên động dập dình theo động tác chọc lỗ. Chân nhún nhảy bước tiến bước lui hoặc bước tại chỗ.Rồi tiếp tục múa hướng đi lên.Có trường hợp múa chọc lỗ hai tay đuổi nhau, một tay giơ cao, một tay hạ xuống (chọc lỗ). Tay phải chọc lỗ thì ngả bên phải, tay trái chọc lỗ thì ngả bên trái. Cứ như vậy người ngả sang bên trái, bên phải. Có trường hợp kết hợp hai tay hoặc từng tay đuổi nhau. Cách này tạo cho tổ hợp múa biến đổi sinh động, phong phú.Cũng có trường hơp nam múa chân trước bước, chân sau co, cứ như vậy hoán vị cho nhau theo bước đi nhún nhảy.

Nữ: Tay trái cầm ống đựng hạt, giơ lên hạ chéo xuống để dốc hạt xuống bàn tay phải. Tay phải chuyển động uốn cổ tay ngửa để đón hạt, đồng thời uốn cổ tay sấp để tra hạt. Tra hạt bên phải thì người nghiêng sang phải, tra hạt bên trái thì người nghiêng sang trái. Khi tra hạt xong thì tay cầm ống đựng hạt nghiêng người đũi đất lấp kín lỗ tra hạt.Bước chân cơ bản của nữ là bước nhún mềm, đi dập dình tiến lui, người luôn ở thế khom (cúi người phía trước).

Múa chọc lỗ tra hạt là loại hình múa tập thể nam nữ phản ánh về lao động, loại múa vui hoạt bát. Những động tác múa được cách điệu từ những thao tác lao động. Âm nhạc cho múa là nhịp gõ của trống, cồng, chiêng.

  • Múa Gùi (Săh, Sơr tung)

Gùi là một dụng cụ gùi cấu tạo theo hình phễu, dưới nhỏ, trên to. Gùi có nhiều loại, kích cỡ khác nhau, chức năng quan trọng là vận chuyển đồ đạc, củi, nước, lúa, ngô, khoai và các vật dụng khác.Những loại Gùi  ngoài chức năng vận chuyển còn có chức năng là đạo cụ múa (Múa Gùi).

Động  tác múa chủ đạo

Chân là bước đi nhún nhảy nhẹ nhàng, khi bước cap, người ngả nghiêng, lắc người, tay để trên vai, dáng người khom khom hơi gập người phí trước. Khi bước, khi nhún nhảy sang phải, sang trái, khi xoay theo hướng vòng tròn.

Động tác tay, khi để trên vai, hai tay song song hạ xuống rồi giơ lên cao, bàn tay úp qua vai, như bỏ một vật vào Gùi đeo ở sau lưng. Khi hai tay hạ xuống, vuốt sang hai bên, như động tác hái hoa, hái lá… Khi hai tay mô phỏng cách điệu động tác tuốt lúa, cắt lúa rồi ngả người ra phía sau, tay qua vai như bỏ lúa vào Gùi. Đôi khi hạ Gùi xuống để trên mặt đất. Các cô gái múa quanh chiếc Gùi, vui mừng với những kết quả lao động của mình. Múa quanh Gùi động tác thoải mái, mô phỏng, cách điệu động tác tuốt lúa, hái hoa quả, hai tay vuốt rộng sang hai bên rồi hai tay đuổi nhau lượn sang phải sang trái, người uốn lượn theo tay múa.

Nhạc múa Gùi thường là qua diễn tấu của kèn Bàu, bài dân ca hoặc nhịp cồng, nhịp trống.

  • Múa phát rừng (Môi Bri)

Muá phát rừng ( Môi bri ) và múa Chà gạc người Xtiêng gọi là Wiahwieh – một tổ hợp múa phản ánh về lao động phát rừng, phát nương mà đạo cụ để múa là Chà gạc (Wiahwieh), một loại dao của người Xtiêng (Xtiêng ).Từ dụng cụ đó, người Xtiêng sư dụng làm đạo cụ múa phát rừng, phát nương.Nên có nơi gọi là Múa phát rừng (Môi Bri) hay là Múa Chà gạc (Wiahwieh). Điệu múa do nam múa, động tác khỏe mạnh.

Động tác múa chủ đạo

Chân trái bước lên một bước, rồi chân đó dậm làm trụ, chân phải bước tiến lên rồi lùi một bước.cứ như vậy chân chuyển động múa theo nhịp cồng chiêng (Goong, Chinh), khi múa trên tuyến thẳng tuyến chéo, hoặc theo tuyến còng tròn. Động tác tay, hai tay hoặc một tay cầm chiếc Chà gạc vác trên vai, vừa đi vừa xoay người, đi ra tuyến thẳng mô phỏng, cách điệu động tác đi rừng. Sau đó là tau cầm chiếc Chà gạc lên bổ xuống chéo bên trái.Cứ như vậy động tác múa trên được lặp lại.khi giơ Chà gạc lên cao thì đồng thời ngả người ra phía sau, khi bổ xuống thì người gập ( cúi) xuống theo hướng của tay.

Từ động tác múa chủ đạo trên, phát triển, biến đổi động tác gập ( cúi) người cuống, đồng thời vặn người sáng bên phải, trái theo hướng cổ tay tạo thành  tổ hợp múa phát rừng ( môi Bri) múa theo nhịp nhạc tiếp tấu của Chiêng (chinh).

  • Múa làm cỏ (Di minaos)

Múa làm cỏ có nơi còn gọi là nạo cỏ, loại múa này được mô phỏng, cách điệu từ những thao tác lao động của người X tiêng. Đạo cụ để múa là chiếc liềng, được làm từ loại gỗ có vẽ màu đen tượng trung là sắt, vẽ màu trắng theo đường cong, tượng trưng lưỡi liềm

Động tác múa chủ đạo

Động tác chân: chân bước lên một bước, rồi chân đó dậm tại chỗ làm trụ, chân kia bước tiến lên, rồi một bước lùi. Cứ như vậy, bước chân chuyển đọng theo nhịp Chiềng (Chinh). Khi múa trên tuyến thằng tuyến chéo tuyến ngang, hoặc chuyển động trên tuyến vòng tròn.Tay phải cầm liềng múa đưa tay rộng sang bên phải, rồi đưa sang bên trái, tay trái đưa ra phía trước rồi kéo tay vào phía trong. Mô phỏng cách điệu động tác cắt cỏ

Dáng người luôn ở thế khom người, gập phía trước và xoay sang phải xoay sang trái. Đôi khi người vươn lên, ngả sáng phía sau rồi trở lại thế khom lưng múa theo nhịp Chiêng (Chinh).

  • Múa cắt lúa (Kách pa)

Múa cắt lúa còn gọi là tỉa lúa (Pứt và) tên gọi khác nhau, người Xtiêng Bù Đăng (Bình Phước) gọi là tỉa lúa (Pứt và); còn người Xtiêng vùng Bù Chấp, Tà Lài (Đồng Nai) gọi là cắt lúa (Kách Pa). điệu múa này có nguồn gốc từ lao động cách điệu thành múa tỉa lúa.

Động tác múa chủ đạo

Một chân bước lên rồi chân đó dậm tại chỗ làm trụ, chân kia bước tiến lên, rồi bước lùi xuống cứ như vậy chân bước chuyển đọng theo nhịp Chiêng (Chinh) hoăc múa theo giai điệu của kèn Pàu.

Động tác tay: tay phải càm liềng, tay đưa lượm ra ngoài ( hướng phía phải ) rồi lượn tay liềng theo hình cung, thao tác động tác cắt lúa. Đồng thời người xoay ra phía tay phải. tay trái uốn cổ tay liệng sang trái, thao tác động tác nắm, tóm, bó lúa, thực hiện động tác cắt lúa. Cứ như vậy, động tác cắt lúa bên phải, phía trước, bên trái dáng người luôn ở thế khom, cúi người phía trước, xoay sang phải giữa, trái và người hơi gập lên, xueoongm nhẹ nhàng theo nhịp múa, theo nhịp nhạc của Chiêng (Chinh) hoặctheo giai điệu của kèn Bàu. Múa cát lúa cũng có nơi múa ko có đạo cụ mà dung tay để múa cách điệu tổ hợp múa cắt lúa.

  • Múa tuốt lúa (Rê và)

Trong quan niệm của người Xtiêng, Chơro lúa là Mẹ của con người và là Mẹ của muôn loài. Những người tuốt lúa thường đeo chiếc gùi nhỏ ở phía trước bụng hoặc bên hông để bỏ thóc vào gùi.Hoặc đeo chiếc gùi nhỡ (vừa) đeo ở sau lưng để bỏ lúa vào gùi. Do vậy đeo gùi ở trước bụng hoặc đeo gùi ở sau lưng sẽ có những động tác múa khác nhau.

Động tác múa chủ đạo

Động tác chân, gồm 2 kiểu động tác: Động tác kiểu một là một bước chân lên rồi chân đó dậm tại chỗ làm trụ, chân kia bước tiến lên rồi bước lùi xuống. Cứ như vậy chân chuyển động theo nhịp Chiêng (Chinh) hoặc theo giai điệu của kèn Bàu; Động tác kiểu 2 là động tác bước nhún đều đi lên, chân phải rồi chân trái. Cứ như vậy chuyển động theo âm nhạc.

Động tác tay là mô phỏng cách điệu động tác nắm lúa (vơ lúa, tóm lúa) tay trái lượn vòng cổ tay, nắm lúa, tay phải lượn vòng cổ tay tuốt lúa rồi bỏ vào gùi.Gùi đeo trước bụng hoặc bên hông thì tay phải cách điệu tuốt lúa rồi tay đưa sang bên bỏ lúa vào gùi. Gùi đeo sau lưng thì tay phải cách điệu tuốt lúa đồng thời tay đưa ra phía trước rồi đưa qua vai bỏ lúa vào gùi.

Dáng người gập (cúi) phía trước, khi vặn người sang trái rồi vặn người sang phải, phối hợp với động tác tay, chân tạo nên tổ hượp vuốt lúa.

  • Múa đạp lúa (Giaa và)

Đạp lúa và đập lúa đều nhằm mục đích tách những hạt lúa ra khỏi nhánh lúa nên có nwoi theo phương pháp đạp lúa, có nơi theo phương pháp đập lúa. Người Xtiêng ở Bù Chấp, Tà Lài, Đồng Nai là đập lúa, người Xtiêng ở Sóc Krói, Bù Đăng, Bình Phước là đạp lúa.

Múa đạp lúa là múa phối hợp nam nữ, nam đạp lúa, nữ nhặt lúa bỏ vào sàng rồi bỏ vào gùi.

Động tác múa chủ đạo

Nam, nữ đều có bước chân cơ bản là bước nhún tiến lên phía trước theo hướng hàng dọc rồi tản thành tuyến hàng ngang để thực hiện múa đạp lúa. Khi thành hàng ngang nữ nhún ngồi dần, người xoay sang bên phải, xoay sang bên trái. Hai cổ tay uốn lên, vuốt xuống cách điệu động tác vơ lúa, rồi hai tay song song vuốt vào phía trước, đưa cao trước ngực rồi vuốt xuống hai bên, cách điệu động tác vơ lúa (bốc lúa) cho vào mẹt.Nam bước tiến nhún mạnh dậm chân đạp lúa. Cứ như vậy múa dậm chân đạp lúa theo nhịp Chiêng (Chinh) hoặc giai điệu của kèn Bàu.

  • Múa giã gạo (R’nay Pal tôong)

Từ thực tiễn lao động giã gạo thường nhật, người Xtiêng đã sáng tạo ra những động tác múa giã gạo

Động tác múa chủ đạo

Múa giã gạo là nữa múa xoay quanh cối giã gạo. Động tác chủ đạo là hai tay cầm chày giơ lên cao trên đầu, ngực ưỡn, lưng người ngả ra phía sau, mông cong, chân kiễng cao để tạo lực mạnh lao chày xuống cối (giã), tạo đường cong lượn rất đẹp có yếu tố nghệ thuật. Khi laochafy xuống (giã) thì hai chân nhún mạnh (tấn sâu), người gập (cúi) phía trước, mông đẩy ra phía sau, hai tay khép sát hông.

Động tác chuẩn bị giã gạo và động tác giã gạo tạo ra hai thế tương phản “sấp” – “ngửa”, “ngửa” – “sấp” liên tục chuyển động trong tiết tấu của nhịp chày giã gạo. Động tác chân, tay, người nhún, bật mạnh trong quá trình múa.

Múa giã gạo thường 2 đến 3 nữ thực hiện, người giơ tay lên cao, người hạ xuống, luân phiên chuyển động đuổi theo nhịp chày của từng người theo thứ tự người thứ nhất, người thứ hai, người thứ ba, liên tục tạo cho tiết tấu múa giã gạo. Quá trình múa giã gạo thường chuyển động dập dình, lên xuống tại chỗ.Khi ngẫu hứng họ chuyển động quanh cối giã gạo. Đôi khi ngẫu hứng những người múa giã gạo còn đi lướt nhanh quanh cối giã gao cho thêm sinh động.

Động tác tay, hai tay hoặc một tay cầm chầy hoặc không cầm chầy, giơ lên cao rồi đâm xuống, cách điệu động tác giã gạo. Phối hợp với động tác nam giã gạo là nữ cầm sàng hoặc múa tay không, cách điệu động tác vướt gạo (bốc gạo) cho vào sàng và thao tác sàng sầy gạo. Động tác cơ bản là hai tay vuốt, uốn cổ tay vào phía trong người, đồng thời uốn vuốt bàn tay sang hai bên.

  • Múa sàng gạo (Khiêng phầy)

Sàng gạo là thao tác lao động của nữu các tộc người thiểu số, trong đó có tộc người X tiêng. Múa sàng gạo có hai loại, loại múa có đạo cụ là chiếc Mẹt và loại múa không có đạo cụ. Loại múa không có đạo cụ thường là động tác mô phỏng, cách điệu động tác sàng agjo với cá dáng, các kiểu tạo ra những nét đẹp, duyên dáng của người phụ nữ X tiêng trong lao động.

Động tác múa chủ đạo

Hai tay cầm chiếc Mẹt đan bằng tre nứa, đường kính chiếc Mẹt khoảng 50cm đến 60cm. Động tác được biến đổi khác nhau, khi xoay Mẹt khi hất Mẹt lên, hạ Mẹt xuống, khi Mẹt xoay lượn tròn sang phải, xoay lượn tròn sang trái. Khi tì cạnh chiếc Mẹt vào để trước bụng… thân người chuyển động tạo dáng, tạo kiểu theo hướng hoạt động của phần tay. Người khi ngồi nhún lên xuống, khi đi nhún nẩy bệp bềnh lên xuống.

Quá trình thực hiện mô phỏng cách điệu động tác sàng gạo thì đồng thời là khoe dáng điệu, tạo hình của cơ thể nữ trong múa.

 

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *