- LÝ LUẬN-PHÊ BÌNH

KHÔNG GIAN HIỆN THỰC VÀ KHÔNG GIAN SÂN KHẤU

Bàn về sự khác biệt giữa

KHÔNG GIAN HIỆN THỰC VÀ KHÔNG GIAN SÂN KHẤU                      

Hoàng Hà

Trong những năm gần đây, trên sân khấu múa, ngoài những tác phẩm theo phong cách Múa Đương đại,xuất hiện khánhiều tác phẩm biểu diễn múa khai thác  từ những nội dungsinh ra trong đời sống văn hóa, lễ hộitâm linh hoặc các sự kiện,tập tục sinh hoạt truyền thống của nhân dân các dân tộc,thông qua ngôn ngữ múa,đưa  những nội dung sự kiện đó trở thành tác phẩm nghệ thuậtbiểu diễn trên sân khấu .Đây là một hướng sáng tạo nghệ thuậtđúng đắn, đã có những thành côngđáng kể, vừa tôn vinh được những thành quả văn hóa lâu đời của nhân dân các dân tộc, vừagìn giữ, phát triển và làm đậm đà thêm “bản sắc”từ nội dung đến hình thức trong tác phẩm múa.Bên những thành quả đã đạt được còn có những điều cần phải bàn thêm để khuynh hướng sáng tác này ngày càng phát triển trong công cuộc xây dựng nền nghệ thuật múa “đậm đà bản sắc dân tộc dân tộc” trong thời mở cửa, hòa nhập với thế giới.

Gần đây có những tác phẩm sáng tác đã đưa“nguyên si” những gì có trong sinh hoạt văn hóa  tâm linh của cuộc sống hiện thực lên sân khấu múa. Thậm chí có những tác phẩm mang cả những sinhvật “còn sống” (chim, gà…) ra biểu diễn, gây nên sự phản cảm của người xem. Những con vật sống ấy nó không thể “biểu diễn” theo ý đồ của nhà biên đạo,nó chỉ thích hợp với biểu diễn ảo thuật (nghệ thuật Xiếc). Mặc dù những sinh vật ấy có thể làsinh vật chính trong nội dungtiến hành lễ hội theotập tục lâu đời sinh ra. Nhưng điều đó chỉ thích hợp vớikhông gian hiện thực. Ngoài ra còn sử dụngcả những đạo cụcó tính đặc thù của lễ hội,của các sinh hoạt tập tục .Những đạo cụ này khôngthích hợp vớikhông gian nghệ thuật, nhất là  với nghệ thuật biểu diễn múa.Đưa một sự kiện  có thựcđược diễn ra  trong đời sống văn hóa tâm linh lên sân khấu và biến nó trở thành một tác phẩm nghệ thuật biểu diễn là hai lĩnh vực tuy  thống nhất nhưng lại hoàn toànkhông đồng nhất.Sự không đồng nhất  đó chính là những khác biệt về “tính chất” giữa không gian nghệ thuật với “tính chất” của  không gian  hiện thực (còn gọi là “không gian khách thể”).

Ta biết rằng trong đời sống hiện thực, “không gian là khoảng không bao la trùm lên tất cả sự vật xung quanh đời sống con người” (Từ  điển Tiếng Việt –16tr.633). Đó là môi trường chúng ta đang sống với sự tồn tại của các sự vật,là không gian ngẫu nhiên(dòng sông, cánh đồng, ngọn núi, đèo cao, biển cả, bãi sông, bãi cỏ…là sân đình, sân chùa, đền thờ miếu mạo… lànhững nơi thường diễn ra các hoạt động văn hóa truyền thống,  các nghi lễ tôn giáo,các tập tục sinh hoạt lâu đời mang tính tâm linh của các cộng đồngdân tộc, như hiện tượng Hầu đồng của người Kinh; Kim Pang Then của người Thái; Then của người Tày; Cúng trăng của người Khomer; Yang Va – Thần lửa của người của người Chơro; Cấp Sắc của người Dao; Đập lửa, Vãi Chài  của người Chăm; Mo, Mỡicủa người Mường; Cồng Chiêng của người Tây Nguyên v.v… Những sự kiện văn hóa này nội dung diễn ra thường đã được kết cấu cố định và hầu hết thể hiện bằng cử chỉ, hành động, hình dáng con người (trong đó có cả những yếu tố múadân gian dân tộc), vừa để minh họa, vừa để biểu cảm tâm linh tín ngưỡng.Đi cùng với động tác là những lời hát, lời nói, lời kể, hòa với tiếng đàn, tiếng trống lẫn trong tiếng cầu khấn của công chúng…Tất cả những điều nói trên đều thực hiện dưới sự dẫn dắt của các ông, bà đồng, ông, bà then, các thày mo, thày tràng, được gọi chung là thày cúng.

Về lễ vật:ngoài hương hoa, bánh trái, một số nơi còn cúngcả những sinh vậtsống (lợn, gà)… Có nơi giết mổ ngay trong hành lễ(vì đó là một trong nội dung hành lễ).Về thời gian: thường không có giới hạn.Có nơi diễn ra vài ba ngày, có nơi chỉ tiến hành về ban đêm.Miễn là phải tiến hành theo đúng trình tự nội dung đã trở thành thông lệ hàng năm.

Như vậy, không gian hiện thực là không gian có thực, là nơi con người sinh sống và lao động gắn liền với những hoạt động trong đời sống văn hóa tâm linh,với những phong tục tập quán lâu đời, luôn luôn mang tính cụ thể, rõ ràng, thân thuộc  trong mỗi sự kiện thể hiện.Mọi cảm xúc đều gắn bó in dấu trên mảnh đất quê hương mình.Bản chất của không gian hiện thực này tồn tại khách quan, nghĩa là sự tồn tại không phụ thuộc vào ý thức con người.

Không gian nghệ thuật thì khác. Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của hình tượng nghệ thuật, là “hình tượng”bên trong của“hình tượng nghệ thuật”, thể hiện tính chỉnh thể của hình tượng nghệ thuật. Đó làhình thức của thế giới nghệ thuật,  là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ,gắn liền với điểm nhìn, với cảm xúc mang ý nghĩa nhân sinh nhằm biểu hiện một quan niệm nhât định vềthái độ của cuộc sống.

Không gian nghệ thuật một mặt miêu tả hiện thực, có dáng dấp của đời sống hiện thực nhưng mặt khác nó mang “tính hình tượng”, chủ yếu tái hiện “không gian tinh thần”.Do đó khi đưa một sự kiện diễn ra trong không gian hiện thực (như nói trên), biến nội dung sự kiện đó trở thành nội dung của một tác phẩm nghệ thuật, có nghĩa là chuyển hóa từ nội dung sự kiện diễn ra trong“không gian hiện thực” trở thành sự kiện diễn ra trong“không gian nghệ thuật”.  Sự chuyển hóa này tất yếu phải qua khâu“sáng tạo” của người biên đạo. Người biên đạo sẽ nghiên cứu, chọn lọc, kế thừa những hiện tượng diễn ra trong không gian hiện thực, đó là cơ sở của những hiện tượng được cung cấp một cách khách quan, để từ đó khám phá tính độc đáo, nắm bắt những gì là tiêu biểu để xây dựng nên  ý nghĩa hình tượng của tác phẩm nghệ thuật của mình. Cho nên cũng có thể nói không gian nghệ thuât mang tính “cá nhân”,bởi vì sự kiện không gian hiện thựcchỉ trở thành không gian nghệ thuật khi được người biên đạo cảm nhận về chiều sâu và qua đó thể hiện cách cảm, cách nghĩ về thế giới, về một quan niệm nhân sinh, một thái độ với cuộc sống trong tác phẩm.

Đất nước ta hàng năm có tớihơntám nghìn lễ hội lớn nhỏ của 54 dân tộc anh em trải dài suốt từ Bắc tới Nam. Chứa đựng biết bao nhiêu nội dung của hàng nghìn năm xây dựng và bảo vệ đất nướcđồng thời cũng luôn mở rộng tầm nhìn đón nhận những tinh hoa của nhân loạitrong quá trình đấu tranh sinh tồn và phát triển. Vì thế mà nền văn hóa Việt Nam vô cùng phong phú,tích tụnhữngtinhhoatạo nên bản sắc độc đáo của từng dân tộc và cũng mangnhững nét chung trong tính cách, biểu cảm tâm lý của cả cộng đồng. Đây là kho tàng văn hóa – nghệ thuật độc đáo, vô giá để vừa khai thác tiếp tục làm sống lại những vốn văn hóa tiêu biểu mang tính truyền thốngvừa tiếp tục sáng tạo bổsung cái mới phát sinh trong thời đại ngày nay để khẳng định mình.  Và phải chăng,  đây cũng là một hướng sáng tác của nghệ thuật Múa Đương đại Việt Nam./.

 

 

_________________________________________________________

* Bài gửi đăng Tạp chí Nhip Điệu. Hội Nghệ sĩ múa Việt Nam                                                                                                      Cao Hoàng Hà : Khu Nhà hát Quân đôi TCCT, Mai Dịch, Cầu Giấy, Hà Nội.                         SĐT: 09.7273.3716

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *